تشکیک چیست
تشکیک درست است در لغت یعنی شک و تردید ولی در اندیشه ملا صدرا در کتاب حکمت منعالیه معنی تشکیک مراتب وجود است همانطوریکه استحضار دارید تمام موجودات دارای مراتب عقلی و هوشی حسی ، بویایی ، چشایی ، بینایی ،شنوایی و... هستند وکف این مراتب از حجر یا ماده شروع می شود تا مرز واجب الوجود و خدا آخر هر مرتبی است یعنی اینکه برای خدا نقص و عیب و کمی وارد نیست خداوند کل است و نهایت همه موجودات است تشکیک در خدا راهی ندارد چون خداوند دیگر مراتب ندارد او در راس است وهمه تحت سلطه و حکمرانی او قرار دارند و هیچ شریکی ندارد زمان و مکان در او وارد نیست زمان و مکان از آن اوست بعنوان مثال مثلاً نور را بعنوان تشکیک در نظر بگیریم نور دارای مراتبی است یعنی اینکه از کمترین نور شروع میشه مثل نور کرم شب تاب تا بزرگترین آن در دنیای مادی خورشید همه نورند نور یک شم ، صد شم ، هزار شم و جنس همه اینها نور است و دارای وحدت است اما دارای مراتب کمی و زیادی است یعنی دارای درجه بندی شده است پس نتیچه می گیریم تمام نورهای کم به نور کل می پیوندند و تمام موجودات نیز به واجب الوجود می پیوندند و بازگشت همه به سوی خداوند یکتا است . پس وجود ما انسانها و سایر موجودات مادی و عیر مادی مثل فرشته ها و ملائکه ها همه و همه دارای وجود ممکن می باشند و دارای مراتب گوناگون ولی وجود واجب هیچ مراتبی ندارد و خودش بالاتر از هر مرتبه می باشد .وجود واجب با وجود ممکن هیچ ماهیت مشترکی ندارد.از طرف دیگر، وجود واجب شدیدتر و قوی تر از وجود ممکن است، زیرا معلوم است که خواص و آثاری که در وجود واجب است در وجود ممکنات وجود ندارد در کل دو نوع تشکیک داریم عبارتند از تشکیک طولی و تشکیک عرضی : تشکیک طولی آن است که وجود حقیقت یگانه ای است که از واجب الوجود - که شدیدترین مرتبه وجود است و هیچ محدودیتی ندارد - شروع شده تا به هیولای اولی که ناقص ترین و پایین ترین مرتبه وجود است می رسد.یک طرف آن شدیدترین مرتبه وجود و طرف دیگر آن ضعیف ترین مرتبه وجود است و بینهما متوسطات.پس در تشکیک طولی بین دو مرتبه وجود مقایسه می شود که یکی کامل تر از دیگری است و رابطه علت و معلولی بین آنها برقرار است. تشکیک عرضی این است که چند فرد از موجودات در یک مرتبه با همدیگر مقایسه شوند; مثلا یک مرتبه از نور را در نظر بگیریم که بر اجسام مختلفی بتابد، وقتی نور خورشید بر سنگ و خاک و درخت می تابد این کثرت نور وجوداتی است که تشکیک عرضی داشته و بین این چند معلول رابطه علت و معلولی برقرار نیست، گرچه همگی و در عرض یکدیگر معلول یک علت هستند.این چند معلول علی رغم کثرتی که دارند دارای نوعی وحدت حقیقی نیز هستند.
